سرای کورش و داریوش... ایران

سميتقو

سميتقو و ياران وي پس از چهارده سال ياغي گري و قتل صدها ايراني جوان و غارت اموال مردم و آتش زدن و تخريب شهرها و دهات و اسير گرفتن زنان و دختران مردم ، سرانجام به كيفر اعمال ناشايست خود رسيدند . او سرانجام در سال 1309 در محل جنايات خود كشته شد . يداله ابراهيمي سلطان لشكر تبريز به عنوان شاهد عيني و يكي از طراحان قتل سميتقو خاطرات خود را تحت عنوان « قتل اسماعيل آقا سميتقو » چنين نوشته است :

ما به وسيله تيمور نامي كه قبلا" جزء نيروهاي اسماعيل سميتقو بود و مدتي بود كه در اثر اصابت گلوله در جنگ زخمدار شده و اسير گشته بود و مدتي در محبس نظامي به سر مي برد ، از طرف فرمانده لشكر آذربايجان نزد من فرستاده شد كه به وسيله او با اسماعيل آقا تماس بگيرم . و به وسيله نامه به او نصيحت كنيم كه بهتر است از اين سرگرداني خود را خلاص كرده و به وطن مالوف مراجعت نموده و انقياد خود را نسبت به رضا شاه پهلوي ثابت نمايد ، و به او وعده داديم كه در صورت مراجعت به ايران از هر حيث راحت و آسوده گردد .

اسماعيل آقا كه به خيال خود فرض مي كرد دستگاهي كه او را مامور توليد جنجال نموده ما را هم مامور دعوت او كرده است اين دعوت را به حسن نظر پذيرفت و تصميم به ورود به ايران گرفت . شب هنگامي گزارش به من رسيد كه اسماعيل آقا سميتقو بارزان را به قصد ايران ترك گفته است . فرماندهي قواي متمركز در كوه را به روساي عشاير واگذار و خود براي مواظبت از اوضاع به مهاباد آمدم . پس از تماس تلفني با سرهنگ نوروزي فرمانده قواي اشنو معلوم شد اسماعيل آقا به چادر خورشيد آقا هركي كه وارد و از او تقاضاي ملاقات نموده است . در پي اين موضوع اسماعيل آقا با 20 نفر سوار وارد اشنو شد ، و به زودي متجاوز از 600 سوار روساي قبايل محلي به او پيوستند .

اسماعيل آقا سميتقو و خسرو فرزندش چند دقيقه قبل از كشته شدن . دست راست او سرهنگ صادق خان نوروزي فرمانده پادگان سلماس ديده مي شود . از راست نفر دوم نايب مبشر نظام فرمانده گروهان

تكليف من روشت بود فورا" به طرف اشنويه حركت كردم ، ساعت 11 صبح وارد اشنويه شدم . در منزل سرهنگ نوروزي با سرهنگ دكتر امير اعلم و اسماعيل آقا مواجه شدم . سرهنگ نوروزي قبلا" لباسهاي نو و تميز براي اسماعيل آقا تهيه و بر تن او كرده بود ، اسماعيل آقا شخصي ترسو بود و جز قضا و قدر ممكن نبود كسي او را در شهر و يا جاي مشكوك ببيند حتي در خانه خود نيز هيچگاه پشتش را به جاي باز نمي گذاشت كه مبادا مورد سو قصد واقع شود . تنها خواست خدا بود كه اين مرد را جسور كرده و او را تا چهار ديواري اشنويه كشانده بود . به من الهام شده بود كه اتفاقات سويي خواهد افتاد و بهتر است تا حد امكان از معركه دور باشم چون به محض اينكه اسماعيل آقا بويي از ماجرا مي برد همه را از دم تيغ مي گذراند و مسلما" اول من مورد سو قصد او واقع ميشدم .

بالاخره اشنويه را ترك گفته و در قريه گنده ويله در چند كيلومتري اشنويه متوقف شدم ، تقريبا" نيم ساعت نگذشته بود كه صداي تير و تفنگ از اشنويه به گوش رسيد و جريان قضيه از اين قرار بود :

اسماعيل آقا ظنين مي شود و تصميم مي گيرد كه قواي اشنويه را بدون سر و صدا از بين يرده و تا شب به انتظار سرتيپ مقدم بماند و اگر نامبرده بي باكانه وارد اشنويه شد فوري دستگير و نابود نمايد . به همين منظور خورشيد آقا را با چند نفر به خانه سرهنگ نوروزي مي فرستد كه مشاراليه را دستگير سازد و خود نيز پس از بدست با قدرت سواره نظام به عده پياده فائق آيد . خورشيد آقا و همراهان به خانه سرهنگ مي روند و در حياط خانه سرهنگ را كه در بالاخانه مشغول تفكر بوده است به صدا در مي آورند . سرهنگ نوروزي مي گويد الان پايين خواهم آمد . خورشيد آقا عجله كرده يك عده اي را براي دستگيري سرهنگ به بالا مي فرستد .

سرهنگ كه صداي پاي عده اي را در پله كان مي شنود درب اطاق را از داخل چفت كرده به سراغ تفنگ مي رود كه اگر اتفاقي افتاد مفت به كشتن نرود .

نفرات كه با درب بسته مواجه مي گردند به درب فشار آورده و تصميم به ورود مي گيرند . از طرف سرهنگ تيري به طرف درب مورد تجاوز شليك مي شود كه يكي از نوكرهاي خورشيد آقا هدف گلوله قرار مي گيرد . در همين موقع خورشيد آقا قراول درب منزل سرهنگ را كه از صداي تير خود را آماده كرده بود با طپانچه از پاي در مي آورد .

تلفنچي سرهنگ در يكي از اطاقها مواظب اوضاع بود ، آنا" با يك تير خورشيد آقا را از پاي در مي آورد . محمد پيشخدمت سرتيپ مقدم كه در اطاق جلوي پنجره نشسته بوده اسماعيل آقا و عده اي را كه به طرف باغ ملي اشنويه مي رفته اند روبروي خود مواجه مي بيند و اولين تير را با مهارت كامل به سينه اسماعيل آقا نشانه گيري كرده و شليك مي نمايد . اسماعيل آقا دست را به جاي زخم گذاشته و با يك فحش به عجم بر جاي خود مي پيچد .

ستوان يكم مبشر نظام فرمانده گروهان كه در بالاخانه مجاور بوده با تفنگ برابر پنجره مي آيد و تير دوم را او به اسماعيل آقا شليك مي كند . در همين حال استوار اسماعيل خان سوار نيز كه از عقب متوجه اوضاع شده بود تير سوم را به اسماعيل آقا هدف گيري مي نمايد .

مرگ اسماعيل آقا و خورشيد آقا افراد عشاير را بي سرپرست گذاشته و آرايش نظامي آنها به هم ريخته و به صورت انفرادي به دفاع بر مي خيزند كه از آنان 40 نفر كشته ميشود . سواران هكري بنا بر تعصب جنازه خورشيد آقا را به طرف رودخانه برده و با جنگ و گريز خود را از مهلكه خلاص مي كنند و سه نفر از نوكرهاي اسماعيل آقا نيز خسرو فرزند اسماعيل آقا را از ميدان خارج مي كنند .

جنازه اسماعيل آقا نيز در همان كوچه باقي مانده و كسي در پي جنازه و دفن آن نيست . فورا" به اشنويه دستور دادند محمد جنازه اسماعيل آقا را با اتومبيل به رضائيه بياورد و پس از دستور طي گزارش تلگرافي مرگ اسماعيل آقا را به عذض رضا شاه رسانديم كه موجب شادماني بسيار رضا شاه و امراي ارتش گرديد ، و به اين ترتيب غائله بزرگي كه مدت 14 سال آذربايجان را به خاك و خون كشيده بود به ترتيب عجيبي كه در فوق شرح داده شد پايان يافت .

نعش اسماعيل آقا سميتقو . ايستاده از راست : نايب مبشر نظام ، سرهنگ نوروزي ، شش افسر از درجه داران لشكر آذربايجان كه براي قتل سميتقو به سلماس رفته بودند . نفر سوم از راست گروهبان قرچه داغي گماشته سرتيپ ظفر الدوله مقدم است .

اسماعیل سمیتقو که بود ؟

اسماعيل آقا شكّاك ملقب به سردار نصرت، فرزند محمدآقا و نوة علي‌خان شكاك معروف به سمكو و مشهور به سميتقو بود. سمكو در لهجة شكاك، مأخوذ از اسماعيل است و اين ايل، اسماعيل را بيشتر سمكو مي‌گويند، كه در فارسي سميتقو خوانده مي‌شود. سمكو هواداران خود داشت.

در ربيع‌الثاني 1339 سميتقو با استفاده از اختلافات سياسي ميان دسته‌هاي شهري‌ ـ بنا به دعوت يكي از اين گروهها زمام اورميه را نيز در دست گرفت. با اين دگرگوني كه از لحاظ قتل و غارت، براي ساكنان شهر و روستاهاي اطراف آن، از دورة حكمروايي مسيحيان در ادوار گذشته هيچ كم نداشت، اقتدار سميتقو به اوج رسيد. چندي بعد در رأس نيرويي به سمت جنوب شتافت و در اواسط مهر 1300، ساوجبلاغ (مهاباد) را به تصرف درآورد و در ساير جبهه‌هاي جنگ نيز چندين حملة نيروهاي دولتي را دفع كرد، از جمله در قزلجه (دي 1300) و مياندوآب (تير 1301) كه با ضايعات سنگيني بر قواي دولتي توأم بود.

در اين ميان با تشكيل قشون متحدالشكل ايران تحت سرپرستي رضا خان سردار سپه و همچنين فراغت نسبي اين نيروي جديد از تحولات گيلان، مجموعه اقدامات جاري براي پايان دادن به غائله سميتقو صورت منسجمي يافت؛ در تدارك زمينه‌هاي سياسي اين امر، دولت براي متقاعد ساختن مليّون ترك ـ تشكيلات مصطفي كمال در آنكارا ـ به سلب حمايت از سميتقو، هياتي را تحت سرپرستي ممتاز‌‌الدوله به تركيه روانه كرد. هم‌زمان با توافق تهران و آنكارا در اين زمينه تجديد سازمان نيروهاي موجود و استقرار واحدهاي نظامي اعزامي در جبهه جنگ عليه سميتقو، كه اينك تحت فرمان دهي امان‌‌الله ميرزا جهان باني (سرتيپ) قرار داشت، صورتي نهايي به خود گرفت و در اواسط مرداد 1301 حملة نيروهاي دولتي آغاز شد.

و بالاخره در جريان يك درگيري با نيروهاي مرزي تركيه در مهر 1301 به كلي متلاشي شده و سميتقو به سمت عراق گريخت.

پس از اين مقامات نظامي ايران بهتر آن ديدند كه به سميتقو تأمين داده و او را به اتفاق همراهانش در ايران تحت كنترل داشته باشند. در اواسط ارديبهشت 1304 سميتقو پس از ملاقات با عبدالله خان اميرطهماسب در كهنه‌شهر سلماس به اتفاق دويست تن از اعضاي خانواده و همراهانش در صومعه برادوست مستقر شد و اندك زماني بعد، در اواخر خرداد همان سال نيز در خلال سفر رضا خان سردار سپه به آذربايجان، شخصاً به ديدار او شتافت.

با اين حال دورة آرام و قرار سميتقو به درازا نكشيد؛ در پاييز 1305ش در حالي كه دور جديدي از اختلافات مرزي ايران و تركيه بروز كرده بود و هر دو، طرف مقابل را به تحريك كردها بر ضد ديگري متهم مي‌كردند، اسماعيل آقا از نو وارد كار شد و در اوايل مهرماه با گروهي از افرادش به شهر سلماس حمله برد. اما راه به جايي نبرد .

اسماع)