سرای کورش و داریوش... ایران

تاریخ فشرده تهران

261ه.ق. اولين خبر ثبت شده در مورد تهران مربوط است به شخصی به نام ابو عبدالله محمدابن حامد (حماد)حافظ تهرانی رازی، جهانگرد و محقق که اهل تهران ری بوده و در این سال درگذشته است.

331ه.ق. تهران دارای باغهای فراوان و میوه آن بسیار متنوع و مردم قریه بیشتر اوقات در زیر زمین زندگی می کنند.

620ه.ق. تهران قریه بزرگی است دارای دوازده محله که در زیر زمین ساخته شده و داخل آن علاوه بر هزارها خانه، هزاران غار و زاغه و سرداب وجود دارد و باغهای انبوهی پیرامون آن را فرا گرفته است.

961ه.ق. شاه طهماسب اول صفوی تهران را به علت وجود آبهای گوارا و باغهای فراوان و شکارگاه های مناسب اطراف شهر دوست می داشت و دستور داد پیرامون شهر را باروی مستحکمی بکشند و بناهای تازه و کاروانسراها و برجهای محکم در آن بنا کنند. حصار شهر از چهار دروازه و 114 برج به تعداد سوره های قرآن تشکیل می یافت و مصالح آن از معادنی تامین کردند که بعدها به چال میدان و چال حصار موسوم گردید. طول بارو تقریبا شش هزار قدم به شرح زیر بود:

از سوی جنوب حدود خیابان مولوی فعلی، از طرف شرق خیابان ری فعلی،از سوی غرب خیابان وحدت اسلامی فعلی و از طرف شمال خیابانهای امیرکبیر وامام خمینی فعلی. محوطه ارک در وسط شمالی و حصار جداگانه ای داشت. دروازه های تهران عبارت بودند از: 1- دروازه حضرت عبدالعظیم یا دروازه اصفهان که در شمال خیابان مولوی و در ابتدای بازار دروازه یا بازار حضرتی قرار داشت. 2- دروازه دولاب که در مدخل بازارچه نایب السلطنه در خیابان ری فعلی قرار داشت. 3- دروازه شمیران در مدخل پامنار بود. 4- دروازه قزوين در مدخل بازارچه قوام الدوله در میدان وحدت اسلامی فعلی قرار داشت.

نهران در آن زمان دارای چهار محله اصلی به نامهای : محله عودلاجان، محله سنگلج، محله بازار و محله چال میدان بود. محله های دیگر عبارت بودند از: سرچشمه، شیرازی ها، پامنار، ارامنه، یهودیان، حیات شاهی، قاطرچی ها، سرقبر آقا، دروازه نو، باغ خسرو خان، قمی ها، باغ امین، باغ پسته بیک، عرب ها.

خانه های زیرزمینی در محله های حمام چال و مدرسه چال (بازار) و چال زنبورک خانه (شمال مولوی) بنا شده بود. از بناهای مهم دوره شاه طهماسب اول می توان حمام خانم، تکیه و مدرسه خانم را نام برد. تکیه و حمام به دست افغان ها ویران شد اما مدرسه به نام فرهنگ هنوز باقی است.

998ه.ق. شاه عباس اول دستور داد باغ بزرگی به نام چهارباغ و چنارستانی در تهران احداث گردد و ساختمانی برای سکونت موقت خاندان سلطنتی بنا کنند و نام ارک بر آن نهادند. چنارهای آن دوره به نام چنارهای شاه عباسی معروف است.

1038ه.ق. حدود این سالها نخستین کاخ مهم به دستور شاه سلیمان صفوی در تهران بنا شد.

1141ه.ق. تهران در اثر حمله افغان ها ویران شد و باغها و تاکستانها از بین رفت و بسیاری از اهالی و بزرگان شهر کشته شدند.افغان ها براي جلوگيري از حمله مردم. بر روي خندق شمالي ارگ پلي بستند و در جلو آن دروازه اي به نام دروازه ارگ ساختند كه بعدها به نام دروازه دولت معروف شد.

1154ه.ق. نادر شاه افشار اداره شهر را به فرزند ارشدش رضاقلی میرزا سپرد.

1172ه.ق کریمخان زند دستور داد عمارت ایوانی بزرگی همراه با یک حرمخانه در آنجا بنا کنند و برج و باروی ارک را تجدید ساختمان نمایند. امروزه عمارت خلوت کریمخانی در کاخ گلستان هنوز پا برجاست. حدود ارک تهران در زمان کریمخان در شمال: میدان امام خمینی(ميدان توپخانه- سپه)، در شرق: خیابان ناصر خسرو(ناصريه)، در جنوب: خیابان 15 خرداد(خيابان جباخانه-بوذرجمهري)، در غرب: خیابان خیام(خيابان جليل آباد) بوده است.

1200ه.ق. آغا محمد خان قاجار، تهران را پایتخت خود قرار داد و در سال 1209ه.ق. رسما در تهران تاجگذاری کرد و از این پس تهران به دارالخلافه موسوم گردید. عمارت تخت مرمر به دستور آغا محمد خان قاجار ساخته شد.

1212ه.ق. باباخان در سن 26 سالگی به نام فتحعلیشاه قاجار رسما تاج کیانی را بر سر گذاشت.

1218ه.ق. شاهزاده حسنعلی میرزا شجاع السلطنه ششمین پسر فتحعلیشاه در حالی که بیش از 15 سال نداشت از سوی پدر به حکومت تهران منسوب شد.

1222ه.ق. به دستور فتحعلیشاه قاجار، محلات و بناهای جدیدی در تهران ساخته شد. این بناها عبارتند از: مسجد شاه يا مسجد سلطاني (امام خمینی)، مسجد سید عزیزالله، مدرسه خان مروی یا مدرسه فخریه، قصر قاجار، عمارت و باغ نگارستان، قصر و باغ لاله زار، تالار الماس یا برلیان در کاخ گلستان فعلی، کاخ نیاوران، برج نوشین یا نوش ( محل آن در خیابان سوم اسفند بود که اکنون وجود ندارد)، عمارت بادگیر در کاخ گلستان، باغشاه، تخت طاووس، کلیسای طاطاوس.

طول باروی شهر 5/7 کیلومتر بوده است. تهران همچنین دارای 150 حمام و 150 کاروانسرا و جمعیت شهر 50000 نفر تخمین زده می شد.

1250ه.ق. جلوس محمد شاه قاجار بر تخت طاووس.

1253ه.ق. اولین روزنامه در تهران منتشر شد. این روزنامه با چاپ سنگی به قطع یک ورق بزرگ از کاغذ خانبالیغ چاپ می شد.

1255ه.ق. در زمان محمد شاه قاجار محله عباس آباد ( جنوب بازار)، ساختمان عباس آباد در شمال تهران، محله محمدیه ( میدان پاتقاپوق یا اعدام)، باغ داوودیه، مسجد جامع، بازار بین الحرمین احداث شد. بناي عمارت خروجي در ارگ به دستور محمدشاه قاجار آغاز گرديد.

دو دروازه دیگر به نامهای دروازه ارک یا دروازه دولت در شمال ، و دروازه محمدیه یا دروازه نو در جنوب به چهار دروازه قبلی اضافه شد. .

1259ه.ق. به دلیل افزایش جمعیت و توسعه شهر، به فرمان محمد شاه قاجار انتقال آب رودخانه کرج به تهران برای رفع کم آبی صورت گرفت.

1262ه.ق. شیوع وبا در تهران.

1264ه.ق. جلوس ناصرالدین شاه بر تخت.

1267ه.ق. به دستور امیرکبیر مدرسه دارلفنون در تهران تأسیس گردید. در این سال روزنامه وقایع اتفاقیه در تهران منتشر شد. سبزه ميدان در جنوب ارگ از حالت كثيف سابق خارج و به دستور اميركبير تغيرات اساسي در آن داده شد.

1268ه.ق. مرگ امیرکبیر.

1268ه.ق. برای اولین بار استفاده از کالسگه در تهران رایج شد. اولین مریضخانه دولتی نیز تأسیس شد.

1269ه.ق. قدیمیی ترین نقشه تهران توسط برزین ( Berezin ) خاور شناس روسی تهیه شد و در سن پیترزبورک به چاپ رسید.

1273ه.ق. وبا در تهران. 1274ه.ق. ایجاد تلگرافخانه در دارالخلافه ناصری.

1275ه.ق. توسط گروهی به سرپرستی علی قلی میرزا اعتضادالسلطنه با همکاری سرتیپ کرشیش (کرزیز) اتریشی که معلم توپخانه بود و چند نفر از شاگردان دارالفنون، از شهر تهران نقشه برداری شد.این نقشه در سال 1309 قمری به چاپ رسید. ارک تهران از شمال به خیابان امام خمینی فعلی(خيابان مريضخانه- خيابان سپه)، از جنوب به خیابان 15 خرداد فعلی(خيابان جباخانه- خيابان بوذرجمهري)، از مشرق به خیابان ناصرخسرو، از مغرب به خیابان خیام(خيابان جليل آباد) (از گلوبندک به بالا) بوده است.

1277ه.ق. خشکسالی و بلوای نان در تهران.

1284ه.ق. تا اين سال شهر تهران همچنان در حصار كهن شاه تهماسبي قرار داشت. از اين سال ناصرالدين شاه انديشه گشترش تهران را به مرحله اجرا درآورد. جمعي از معماران ايراني و مهندسان خارجي زير نظر مهندس بهلر فرانسوي طرح توسعه شهر را مهيا ساختند و اجراي آن به عهده ميرزا يوسف خان موستوفي الممالك صدراعظم و ميرزا عيسي وزير دارالخلافه گذاشته شد. نفشه دیگری توسط مهندس بوهلر فرانسوی و جمعی از مهندسان و معماران برای تهران تهیه شد. 12 دروازه به نامهای: دروازه شمیران ، دروازه یوسف آباد ، دروازه دوشان تپه ، دروازه دولاب ، دروازه خراسان ، دروازه باغشاه، دروازه قزوین ، دروازه گمرک ، دروازه حضرت عبدالعظیم ، دروازه غار و دروازه خانی آباد برای تهران در نظر گرفته شد. محلات مهم داخل این محدوده عبارت بودند از:محله سنگلج، محله سرپولک، محله خانی آباد،محله قنات آباد، محله پاچنار، محله گار ماشین، محله باجمالوها، محله گود زنبورک خانه، محله صابون پز خانه و محله بازار بزرگ.
استفاده از درشکه در تهران.

1288ه.ق. قحطی در تهران.

1290ه.ق. وبا در تهران.

1295ه.ق. تأسیس اداره نظمیه دارالخلافه تهران.

1305ه.ق. تهیه نقشه دیگری توسط مهندس عبدالغفار نجم الملک معلم مدرسه دارالفنون و به دستیاری عده ای از معلمان و شاگردان دارالفنون آغاز گردید. محیط شهر 19200 متر مربع اندازه گیری و جمعیت حدود 250000 نفر سرشماری گردید. این نقشه در سال 1309ه.ق. چاپ و منتشر شد. اماکن و عمارات ساخته شده در زمان ناصرالدین شاه قاجار عبارتند از:

باغ و کاخ گلستان، باغ و کاخ صاحبقرانیه (نیاوران)، باغ و قصر سلطنت آباد ، باغ و عمارت بهارستان (محل سابق مجلس شورای ملی)، باغ و عمارت نظاميه، مدرسه و مسجد سپهسالار (مطهری)، پارک میرزا علی خان امین الدوله، باغ و عمارت مسعودیه (محل سکونت مسعود میرزا فرزند ناصرالدین شاه)، باغ و عمارت علیقلی خان مخبرالدوله (میدان مخبرالدوله)، پارک اتابک ( محل سکونت میرزاعلی اصغر خان اتابک صدراعظم و محل فعلی سفارت شوروی)، باغ حسن آباد ( از آثار میرزا حسن مستوفی الممالک و محل فعلی میدان حسن آباد)، باغ و عمارت امیریه (متعلق به کامران میرزا فرزند ناصرالدین شاه و منیریه فعلی)، بقعه سر قبر آقا (مدفن سید زین العابدین امام جمعه و داماد ناصرالدین شاه)، میدان امین السلطان، باغ فردوس (محل کنونی باغ فردوس که به وسیله معيرالممالک ساخته شد)، عمارت شمس العماره، بازار آهنگرها، بازار مسگرها، بازارچه مروی ، بازارچه نایب السلطنه، محله خانی آباد، محله قنات آباد، محله پاچنار، گود زنبورک خانه، محله بازار بزرگ، محله الهیه ( خورآذین)، محله داودیه ( ارغونیه)، تکیه دولت، باغ ایلخانی، كاخ عشرت آباد ، عمارت نقاره خانه ، عمارت کلاه فرنگی دوشان تپه ، قصر فیروزه ، ضرابخانه، خزانه، همچنین: تأسیس تلگرافخانه، پست، راه آهن تهران-ری (ماشین دودی)، شهرداری، اداره نظمیه، کارخانه گاز و برق، مریضخانه به سبک بیمارستانهای فرنگ، تالار الماس، کاخ ابیض در کاخ گلستان.خيابان ناصريه، خيابان لاله زار ،خیابان علاالدوله ، خيابان مريضخانه ، خيابان جباخانه ، خيابان جليل اباد، خيابان چراغ گاز ، ميدان توپخانه ، ميدان مشق ، دروازه دولت در شمال ارگ، سردر الماسيه ، موزه تالار يا سلام ، ساختمان گالري، عمارت خوابگاه ، قصر ياقوت يا سرخه حصار ، قصر كامرانيه.

1313ه.ق. قتل ناصرالدین شاه و سلطنت مظفرالدین شاه.

1316ه.ق. قحطی در تهران.

1317ه.ق. ورود اولین اتومبیل به تهران.

1322ه.ق. وبا در تهران.

1324ه.ق. امضاء فرمان مشروطیت از طرف مظفرالدین شاه قاجار. ابنیه و آثار دوره این شاه عبارتند از: کاخ فرح آباد، مدرسه فیلسوف الدوله در دالان صحن سید اسماعیل، ساختمانهای امیر بهادر.

1327ه.ق. افتتاح اولین تماشاخانه به تام تماشاخانه سنیموماتوگراف در خیابان ناصریه.

1336ه.ق. قحطی در تهران.

1329ه.ق. در این سال گاه شمار خورشیدی رسمی شد.

1304ه.ش. آغاز دوران سلطنت پهلوی. بلوای نان در تهران.

1316ه.ش. استفاده از قطار.

1320ه.ش. بار ديگر توسعه، دگرگوني، و گسترش شهر تهران از سر گرفته شد. در دوره كفالت سرتيپ كريم بوذرجمهري به عنوان اين كه مي خواهد شهر را مدرن و نوستزي نمايد، دستور داد دروازه هاي شهر و خندق ها را تخريب كردند.. مهمترین بناها و تدسیسات این دوره عبارتند از: ساختمان بانک ملی ایران، ساختمان اداره پست، ساختمان شهرداري، ساختمان وزارت امور خارجه، ساختمان شهربانی کل کشور، ساختمان ایستگاه راه آهن، ساختمان دانشگاه تهران، ایستگاه فرستنده رادیو تهران، باشگاه افسران، چندین بیمارستان مهم.

1332ه.ش. تهران در بحران جنگ جهانی دوم. جمعیت تهران طبق سرشماری 1325 حدود 880000 نفر بالغ شد.

1357ه.ش. سرنگونی حکومت پهلوی و آغاز جمهوری اسلامی در ایران.

< صفحه قبل / صفحه بعد >

تكيه دولت 1320قمري-نقاشي از كمال الملك

قلعه سلاسل در شمال شهر شوشتر و بر پهنه اي از سنگ بنياد نهاده شده و بلند ترين ارتفاعات اين شهر سنگي را فراگرفته است از شمال به رودخانه مافاريان و از جنوب به زمين ورزشي و از شرق به سازمان آب و از غرب به رودخانه شطيط (شط كوچك) محدود مي گردد.

محدوده قديمي اين قلعه باستاني از جانب شمال و غرب محدوده فعلي است ولي از جانب جنوب و شرق خندقي آنرا احاطه مي كرده كه هنوز مقداري از آثار آن باقي مانده است. اين دژ قديمي با حصار باستاني شهر شوشتر كه آثار آن در غرب و جنوب غربي خندق باشد و رئدخانه هاي شطيط و گرگر كه از عوامل مهم پايداري شهر و حفظ موقعيت نظامي آن بشمار مي رود همچون نقطه عطف و قلب اين شهرباستاني محسوب مي گردد.

دو مجراي آبرساني فعلي و شمالي قلعه سلاسل و هم سطح رود مافاريان قرار دارد بر روي مجراي شرق سازمان آب تأسيساتي ايجاد كرده است. ولي مجراي ديگر بصورت اوليه باقي است. آب اين دو مجراي آبرساني در زير قلعه سلاسل يكي شده و بوسيله مجراي مشتركي به نهرداريان ميريزد.

جهت رسيدن به نهر داريان دو رديف پلكان ساخته اند. پلكان اول با 8 پله به عرض 90/1 متر، در نتيجه اختلاف ارتفاع سطح قلعه سلاسل ايجاد شده است.

اين پلكان در سنگ كنده شده است. پس از اين پلكان سطح نسبتاً وسيعي ديده مي شود كه آنرا مي توان پاگرد پلكان اول بحساب آورد. در سمت راست پلكان اول و بفاصله تقريبي دو متر پلكان دوم ديده مي شود كه نسبت به پلكان اول تيزتر و ارتفاع هر پله بلند تر است. اين پله ها را در دوره هاي بعد تعمير كرده اند. پلكان نامبرده به محوطه سربازي منتهي مي گردد. كه نهر داريان از آنجا شروع مي گردد. آبخور اوليه نهر داريان در اين محل قرار دارد و مي توان چگونگي و نتيجه اقدامات بعدي را كه منجر به مسدود شدن اين قسمت گرديده است دريافت. در اين محوطه بر كنار نهرداريان حوض سنگي كوچكي ديده مي شود كه در مواقع طغيان رود داريان، آب در آن جمع مي گردد و در غير اينصورت آنرا با دست پر مي كنند. روبروي اين حوض تونلي است كه به شواداني (شبستان) با ديوارهاي صاف دست ساز منتهي مي گردد و انتهاي آن بصورت نمادي مسدود ديده مي شود.

در جبهه شمالي دوم پلكان ديگري ديده مي شود كه مستقيماً به حاشيه رود خانه مافاريان مي رسد و ديواري به قطر 70 cm محوطه سرباز را از اين پلكان جدا مي سازد.

ايجاد شبستان بزرگ بر كنار نهر قديمي و در زير كف قلعه و در دل صخره در فصل تابستان موجب مي گردد اختلاف درجه اي در حدود 20 درجه پديد آيد. و مي توان پنداشت كه شوادانهاي موجود در شهر شوشتر الهامي از اين پديده باستاني باشد.

در زير قلعه سلاسل در ضلع شمال و غربي و بر حاشيه شطيط نمونه اينگونه فضاها بسيار است و هم اكنون در فصل تابستان از آنها استفاده مي گردد و ساختن آنها در دوره هاي مختلف انجام گرفته است. و همه آنها در اختيار ساكنين قلعه بوده و ايجاد خندق در جبهه جنوبي قلعه سلاسل دسترسي به آنها را براي عموم غير ممكن مي ساخته است. در ساخت اين فضاها تا آنجا كه ممكن بوده از سنگ طبيعي استفاده كرده اند و جاهائي كه غير منظم بوده است ايجاد ديوارهاي الحاقي آنها را به طرح هندسي در آورده اند. سقف اين فضا را سنگ كوه تشكيل مي دهد و هر كجا كه سنگ در اثر آب باران سوراخ شده و يا بيم ريزش مي رفته است بوسيله طاق هاي آجري گهواره اي و دور چين آنرا پوشانده يا تقويت كرده اند.

نهرهاي آب و اطاقهاي موجود در زير قلعه و در دو سوي شمالي و غربي قلعه سلاسل چنان ارزشي به اين قلعه باستاني داده است كه برقدرت و اهميت آن بسيار مي افزايد.

در تواريخ و تذكره ها نوشته اند كه جلوي قلعه سلاسل ميدانهاي وسيع بوده كه حتي در مواقع ضرورت انعام ومواشي اهل قراي نزديك را در آنجا جاي مي داده اند.

در بررسي در سطح قلعه مي توان آنچه را كه به آن اشاره شده ديد. هنوز آثار حوضها و اطاق ها و شبستانها و حصار آن پا بر جاست.

در بررسي اين قلعه شبستان (شوادان) با پلكانهاي متعدد مشاهده مي شد كه هنوز سالم مانده حتي نورگيرهاي ان قابل استفاده و با پاك كردن آوار و تعمير آن ديده باز ديد كنندگان بدرون آن كه در حدود 20 متري عمق زمين كنده شده است خيره مي گردد. بر حاشيه مافاريان هنوز آثار پنجره ها و در ها پا برجاست. آثار اطاق هاي كوچك در رديفهاي منظم چگونگي سربازخانه اي را به نظر مي آورد. كف پوش حياط آن پديدار است. چند اطاق آن با اينكه از خاك پر شده هنوز پا برجاست.

در شمال قلعه سلاسل جهت دسترسي به آب داريان پلكان سرپوشيده اي درون سنگ كنده اند كه به يكي از مجرا هاي آبرساني نهر داريان مربوط مي شود. از طريق اين پلكان آب مصرفي قلعه در مواقع ضروري تأمين مي شده است.

آثاريكه در سطح آزاد قلعه سلاسل باقي مانده همگي به دوران اسلام تعلق دارد. و از دوره ساساني فقط ديوارهاي شمالي قلعه را مي توان به حساب آورد. ديوارهاي نامبرده بر حاشيه مافاريان ديده مي شود.

قلعه سلاسل بارها رو به ويراني نهاده و تعمير شده است. يكبار به دست فتحعلي خان پسر واخشتوخان در قرن 11 هجري و دفعه ديگر در سال 1237 بدست محمد علي ميرزاي دولتشاهي بار ديگر به امر نظام السلطنه حسينقلي خان مافي در 1307 مرمت كامل شده است. در دهه 40 باقيمانده قلعه را ويران كرده اند و از مصالح آن در قسمت غربي قلعه ساختمان ادارات دارائي قند و شكر و غله و دخانيات احداث گرديد كه اين ويراني بزرگترين صدمه را به آثار باقيمانده زد و سبب شد كه فقط قسمتهائي از طبقه اول بناها باقي بماند.